Δευτέρα, 26 Σεπτεμβρίου 2011

Πάουλο Φρέιρε - Η αγωγή του καταπιεζόμενου


Η αγωγή του καταπιεζόμενου - Πάουλο Φρέιρε

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ



FREE photo hosting by Fih.gr

Στα χέρια του Πάουλο Φρέιρε η
μόρφωση είναι άσκηση ελευθερίας, ένα όπλο για κοινωνική αλλαγή, για την
καλλιέργεια μιας ταυτότητας που θα επιτρέψει στους ανθρώπους να
αντιλαμβάνονται, να ερμηνεύουν, να κριτικάρουν και τελικά να μεταμορφώνουν τον
γύρω τους κόσμο. Το πρόγραμμά του είναι ένα ολοκληρωμένο παιδαγωγικό σύστημα.
Δάσκαλοι και μαθητές πρέπει να συγκεντρώνουν την προσοχή τους πάνω στα
πραγματικά προβλήματα. Συνδυάζοντας τη σκέψη και τη δράση θα πρέπει να θέτουν
σε λειτουργία την κριτική τους συνείδηση, ώστε να λυτρωθούν από τη δίδυμη
υποδούλωση της σιωπής και του μονολόγου. Μ αυτό τον τρόπο οδηγούνται σε μια
νέα πιο δυναμική αντίληψη της πραγματικότητας. Θεωρούμε μεγάλη επιτυχία τό ότι
μπορούμε και προσφέρουμε σήμερα στό έλληνικό κοινό τό βιβλίο «Ή άγωγή
τονκαταπιεζόμενου
», του Πάουλο Φρέιρε, ένός άπό τους κορυφαίους
στόν κόσμο σύγχρονους έκπαιδευτικούς και κοινωνιολόγους. Λόγω της Ιδιαίτερης
σημασίας που έχουν και γιά τόν τόπο μας oι έκπαιδευτικές απόψεις τον Πάουλο
Φρέιρε, άντί της συνηθισμένης σύντομης παρουσίασης του έργου άπό τόν έκδότη —
όπως συνηθίζουμε γιά τά βιβλία της σειράς «Προβλήματα του καιρού μας» —
παρακαλέσαμε τόν γνωστό έκπαιδευτικό και συγγραφέα κ. Θεόφραστο Γέρου, γνώστη
και μελετητή του έργον του Πάουλο Φρέιρε, νά μας δώσει, για τόν έλληνα
αναγνώστη, μιά σύντομη εισαγωγή στό έργο του Φρέιρε, σέ σχέση μέ την έλληνική
κοινωνική πραγματικότητα. Ευχαριστούμε τόν κ. Γέρον γιά την προθυμία μέ την
οποία άνταποκρίθηκε. Δεκέμβριος 1976 Λ. Ρ.

Μπορείτε να κατεβάσετε ολόκληρο το βιβλίο
σε μορφή DJVU, 2.7 MB από τον παρακάτω σύνδεσμο:
ΕΔΩ
Εναλλακτικά, αν επιθυμείτε το βιβλίο
σε μορφή PDF, 4.6 ΜΒ, χρησιμοποιήστε τον σύνδεσμο:

ΕΔΩ
.

Πάουλο Φρέιρε



Πάουλο Φρέιρε: Η αγωγή του καταπιεζόμενου – Διαβάστε το


ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ

Ό Πάουλο Φρέιρε καί ή έλληνική κοινωνική πραγματικότητα


Τί προσφέρει ή μετάφραση του Freire στή δική μας κοινωνική πραγματικότητα; "Όπως θά άντιληφθεί ο άναγνώστης, οί ιδέες του Freire καί τό παιδαγωγικό σχήμα πού έθεσε σ'έφαρμογή, στηρίζονται στην κοινωνική πραγματικότητα των χωρών της Λατινικής 'Αμερικής, ειδικότερα της Βραζιλίας.

Θά μπορούσαν νά έχουν άμεση έφαρμογή, π.χ., στά χωριά του θεσσαλικού κάμπου πρίν άπό τό Κιλελέρ, γιατί έξωτερικά τουλάχιστο — μεγάλοι γαιοκτήμονες από τή μιά, άκτήμονες άγρότες από τήν άλλη — παρουσίαζαν κάποια όμοιότητα μέ τίς συνθήκες πού έπικρατοΰσαν καί έπικρατούν καί σήμερα στη βορειοανατολική Βραζιλία, καί σέ πολλές χώρες της Λατινικής'Αμερικής όπου έργάστηκε ο Freire.

Oι προσπάθειες πού έκανε ή Κούβα γιά νά έξαλείψει τον αναλφαβητισμό, παρακίνησαν τή δημοκρατική κυβέρνηση της Βραζιλίας νά προχωρήσει σέ άνάλογες προσπάθειες. Αύτό το έργο τό άνάλαβε ο Freire.

Τό Παιδαγωγικό Πρόγραμμα πού έθεσε σέ έφαρμογή ο Freire άφορούσε τήν έκπαίδευση τών ένηλίκων. Ή σημασία όμως του έργου τοϋ Freire δέν περιορίζεται στήν έκπαίδευση τών ένηλίκων. Είναι ένα ολοκληρωμένο παιδαγωγικό σύστημα γιά όλες τίς ήλικίες καί γιά όλες τίς χώρες. 'Αλλά καί μόνο για τήν έκπαίδευση τών ένηλίκων της χώρας μας να χρησιμοποιούσαμε τίς κεντρικές ιδέες του Freire, τό κέρδος θά ήταν μεγάλο.

Γιατί, χρόνια τώρα, λέμε ότι άγωνιζόμαστε γιά τήν καταπολέμηση τοϋ άναλφαβητισμού και γιά τήν έκπαίδευση ένηλίκων.

Ούτε, όμως, ο άναλφαβητισμός έξέλιπε, ούτε ή έκπαίδευση ένηλίκων βρήκε τό δρόμο γιά τή λύση της. Θ’ άξιζε τόν κόπο να μελετηθούν προσεχτικά τά συμπεράσματα της παιδαγωγικής προσπάθειας του Freire, όχι μόνο γιά μιά σωστή τοποθέτηση του προβλήματος « έκπαίδευση ένηλίκων », άλλά και γιά την παιδαγωγική προβληματική μας, γενικότερα.

Ή προσέγγιση πού κάνει ό Freire στό πρόβλημα της έκπαίδευσης ξεκινά άπό τις φιλοσοφικές του θέσεις γιά τόν άνθρωπο και τόν περίγυρό του. Θά μπορούσε κανείς νά τοποθετήσει τις Ιδέες τοϋ Freire μέσα στα πλαίσια του πραγματισμού ή και του υπαρξισμού, άλλά θά κινδύνευε ν' άφήσει ένα μεγάλο μέρος των ιδεών του ξεκρέμαστο. "Αν χαρακτήριζε κανείς το κίνημά του άνθρωπιστικό, θά ήταν πιό κοντά στήν άλήθεια, άλλά θά ίπρεπε νά προσθέσει πώς τό κίνημά του άγκαλιάζει τις πρακτικές προεκτάσεις των ιδεών της πρώτης περιόδου του Μάρξ καθώς και της ύπαρξιστικής φιλοσοφίας. Ό Freire πιστεύει στήν ικανότητα των μαθητών νά μετασχηματίζουν την πραγματικότητα και να άπελευθερώνονται άπό τις αιτιοκρατικές μορφές ύπαρξης. Ό Freire άκόμη πιστεύει πώς οί μαθητές όλων των ήλικιών μποροϋν νά χρησιμοποιήσουν τήν κριτική τους νοημοσύνη γιά νά άπομυθοποιήσουν και νά άποκρυπτογραφήσουν τούς τρόπους μέ τούς όποιους έβλεπαν τους έαυτούς τους και τόν περίγυρό τους.

Δάσκαλοι και μαθητές συγκεντρώνουν τήν προσοχή τους πάνω στά πραγματικά προβλήματα. Ένας είναι ό στόχος τους: μέ τόν συνδυασμό στοχασμοϋ και δράσης νά θέσουν σέ λειτουργία τήν κριτική τους συνείδηση.

Γιά τόν Freire ό λαός είναι ούσιαστικά έλεύθερος άπό τή

στιγμή πού θά έξετάσει κριτικά τήν ύπαρξη του. Καί έξετάζει

ό λαός κριτικά τήν υπαρξή του στόν κόσμο, όταν σταματήσει

νά βλέπει ντετερμινιστικά, προκαθορισμένα, μοιρολατρικά. Ό

Freire δίνει μεγάλη σημασία στό διάλογο, γιατί πιστεύει πώς

μόνο μέ τό διάλογο μπορούμε νά άποκαλύψουμε μιά νέα πραγματικότητα γιά τόν έαυτό μας καί γιά τούς άλλους. Ή κριτική συνειδητοποίηση δίνει νόημα σέ μιά ύπαρξη, πού διαφορετικά στερείται νοήματος.

Σύμφωνα μέ τόν Martin Buber τό πνεύμα (culture) χωρίς διάλογο άντικειμενοποιεΐται καί τά πρόσωπα μετατρέπονται σέ πράγματα :

«"Αν τό πνεύμα (culture) δέν συγκεντρώνεται πάνω στα ζωντανά καί συνεχώς άνανεούμενα περιστατικά, τότε σκληραίνει μέσα σ' έναν κόσμο πράγματος (it), πού μόνο άπαστράπτουσες ξεχωριστές πράξεις ξεμοναχιασμένων πνευμάτων μπορούν

νά τό διαπεράσουν» (I and Thou, 1952, σελ. 54).

Μιά έννοια κλειδί στόν Freire είναι ή conscientisation,

διαλεκτική ένωση άνάμεσα στή συνείδηση καί στόν κόσμο.

Κάτι πού δέν μπορεί νά τό πετύχει ούτε ο υποκειμενισμός ούτε

ο μηχανιστικός άντικειμενισμός. Είναι ή κοινωνική διαδικασία μέσα άπό τήν οποία oι άνθρώπινες υπάρξεις, όχι ως άπλοί

άποδέκτες, άλλά ώς Υποκείμενα ένσυνείδητα, κατορθώνουν

νά μετασχηματίσουν τήν πραγματικότητα, πού έπηρεάζει καί

δίνει μορφή στή ζωή τους. 'Ανάπτυξη της αυτοσυνειδησίας

σημαίνει άκόμη, ότι μαθαίνεις νά άντιμετωπίζεις μέ κριτική

διάθεση τίς κοινωνικές, οικονομικές καί πολιτικές συνθήκες, μέ

πρόθεση νά μεταβάλεις τούς θεσμούς, γιά νά συντελεστεί πλήρως ή έξανθρώπιση τοϋ άνθρώπου. Τό άντίθετο του conscientisation είναι τό massification, πού σημαίνει μιά μάζα έτεροκίνητη. "Ενα μή σκεπτόμενο σύνολο.

Μέ τήν άφύπνισή τους οί άνθρωποι άναλύουν τήν πραγματικότητα πού είναι γύρω τους, έλευθερώνονται καί άποκτούν τήν άξιοπρέπειά τους ώς άνθρώπινες ύπάρξεις.

Ή σκέψη τοϋ Paulo Freire έκφράζει τήν άπόκριση ενός

δημιουργικού μυαλού καί μιας ευαίσθητης συνείδησης στήν

έξαιρετική άθλιότητα καί δυστυχία όπου ζούσαν οί καταπιεσμένες μάζες γύρω του. Ό Freire γεννήθηκε τό 1921 στή Recife της Βραζιλίας, στό κέντρο μιας άπό τις πιό φτωχές καί ύπο-ανάπτυχτες περιοχές τοϋ Τρίτου Κόσμου, καί άπό μικρός έζησε καί ό ίδιος τήν έξαθλιωμένη ζωή των γύρω του. Ή οίκονομική κρίση τοϋ 1929 έπληξε καί τή μικροαστική οίκογένεια του Freire καί ό ίδιος βρέθηκε άνάμεσα στίς στρατιές των « κολασμένων της γης ». Ή έμπειρία αυτή επέδρασε άφάνταστα στον χαρακτήρα καί στή σκέψη του Freire, καί τόν έκανε νά ορκιστεί, σέ ήλικία έντεκα έτών, ότι θά αφιερώσει τή ζωή του ολόκληρη στήν πάλη ένάντια στήν πείνα καί στήν έξαθλίωση «για νά μή νιώσουν καί τά άλλα παιδιά τήν άγωνία πού ό ϊδιος ένιωθε» — καί έκράτησε αυτόν τόν όρκο του.

Ό Freire ξεκίνησε άπό μιά συγκεκριμένη κατάσταση. Στήν

προσπάθειά του νά βοηθήσει άντρες καί γυναίκες νά έπιδιώξουν

τήν άπελευθέρωσή τους μέ τά δικά τους μέσα, συναντήθηκε μέ

διαφορετικές φιλοσοφικές θέσεις, βγαλμένες άπό άνάλογες ή

καί διαφορετικές συγκεκριμένες καταστάσεις. Άνάμεσά τους

είναι οί θέσεις των : Jean-Paul Sartre, Emmanuel Mounier,

Erich Fromm, Louis Althusser, Ortega y Gasset, Mao,

Martin Luther King, Che Guevara, Unamuno, Marcuse>

Martin Buber, κ.ά. Χρησιμοποίησε τίς σκέψεις τους, γιά ν'

αναπτύξει μιά θεωρία καί πράξη παιδείας αυθεντικά δική του.

Ή μέθοδός του χρησιμοποιήθηκε καί χρησιμοποιείται όλοένα

άπό τούς καθολικούς καί άπό τούς προτεστάντες κληρικούς

στήν προσπάθειά τους νά καταπολεμήσουν τήν άγραμματοσύνη

των χωρικών της Λατινικής 'Αμερικής, άλλά καί νά τούς

προσηλυτίσουν.

Θά ήταν ίσως παράλογο ν' άντιγράψουμε τό σύστημα του

Freire καί νά θελήσουμε νά τό έφαρμόσουμε κατά γράμμα στή

δική μας πραγματικότητα. "Αν γιά τή δική μας πραγματικότητα ή μεταφορά της μεθόδου του Freire μπορεί βιαστικά νά

χαρακτηριστεί ως παραλογισμός, τί θά λέγαμε γιά τήν έφαρμογή της μεθόδου του Freire σέ μιά τεχνολογικά προχωρημένη κοινωνία, όπως είναι οί 'Ηνωμένες Πολιτείες της 'Αμερικής;

'Εντούτοις, έκεί είναι πού χρειάζεται περισσότερο. Γιατί μιά

τεχνολογικά προχωρημένη κοινωνία μετατρέπει τάχιστα τούς

περισσότερους άνθρώπους σέ άντικείμενα καί τούς έτοιμάζει

νά προσαρμοστούν στή λογική του συστήματός της. "Ετσι, οί

άνθρωποι καταποντίζονται ολοένα σέ μιά νέα « κουλτούρα σιωπής», δπως είναι βυθισμένοι καί οί χωρικοί της Λατινικής

'Αμερικής. Καί θά χρειαστεί ή άγωγή των καταπιεσμένων, γιά

νά τούς βοηθήσει νά βρουν τή χαμένη τους φωνή. Μέ λίγα λόγια, τό παιδαγωγικό σύστημα τοϋ Freire, οί Ιδέες του καί ή

πράξη πού προτείνει μποροΰν νά βοηθήσουν παντοΰ δπου οί

οικονομικές καί πολιτιστικές συνθήκες δημιουργούν τέτοιες

συνθήκες, πού ο λαός χάνει τή φωνή του.

Σέ μας, πού μόλις βγήκαμε άπό μιά κατάσταση «άφωνης

κουλτούρας » ή « κουλτούρας σιωπής », τά διδάγματα του

Freire είναι πολύτιμα. Δέν πρέπει νά ξεχνοΰμε ότι τήν « άφωνη κουλτούρα » δέν τήν έπιβάλλουν μόνο έξωτερικοί παράγοντες, πού, δταν λείψουν, αυτόματα έλευθερώνεται ή φωνή. Θά

χρειαστεί ή άγωγή των καταπιεσμένων γιά νά μπορέσει ο καταπιεζόμενος νά άποκηρύξει τό είδωλο τοϋ καταπιεστή, πού

έχει θρονιάσει μέσα του. Μέ τήν άποκήρυξη τοϋ είδώλου, ο καταπιεζόμενος άρχίζει νά βλέπει κριτικά τήν πραγματικότητα

καί άπό τή στιγμή αύτή άπελευθερώνεται. "Αν δέν προχωρήσει

έτσι, τότε άπλώς άνεβάζει στό θρόνο καί τοποθετεί μέσα του

ενα άλλο είδωλο στή θέση τοϋ είδώλου πού μόλις έκθρονίστηκε.

Σέ μιά άλλη μελέτη τοϋ Freire μέ τόν τίτλο : « Παιδεία ή κριτική συνείδηση : 1) Ή παιδαγωγική ώς άσκηση έλευθερίας καί 2) 'Επέκταση ή έπικοινωνία », βρίσκει κανείς πολλά κοινά σημεία άνάμεσα στήν κατάσταση της Βραζιλίας καί στή δική μας. Στά σημεία πού δ Freire κάνει κριτική του έκπαιδευτικού συστήματος της Βραζιλίας, ο καλοπροαίρετος άναγνώστης θ' άναγνωρίσει τή δική μας σχολική πραγματικότητα, πού έμεινε σχεδόν ίδια τά τελευταία πενήντα χρόνια. Παραθέτουμε μερικά σημεία:

α) Πολλοί κριτικοί έρμηνεύοντας τή βραζιλιάνικη τάση

γιά πολυλογία (Verbosity) τήν άποδίδουν στόν θεωρητικό

προσανατολισμό τοϋ έκπαιδευτικοΰ συστήματος. "Ετσι έξισώνουν τή θεωρία μέ τόν βερμπαλισμό. Ό Freire πιστεύει ακριβώς τό άντίθετο. Ή απουσία θεωρίας καί έρμηνείας καθώς καί, άν θέλετε, έπέμβασης στήν πραγματικότητα, αυτό είναι πού έπιτρέττει τήν κυριαρχία τοϋ βερμπαλισμοΰ. Δέν μπόρεσε άκόμη ό Βραζιλιάνος νά προχωρήσει στήν άνάλυση της ύπαρξής του, πού θά τόν βοηθήσει νά ούσιαστικοποιήσει τήν υπαρξή του και νά τήν άναπτύξει πλήρως. Μ' αυτή τήν έννοια, ή θεωρία γίνεται μελέτη, ίχι άφαίρεση καί άπομάκρυνση άπό τήν πραγματικότητα. Ή παιδεία στή Βραζιλία δέν είναι θεωρητική γι' αυτόν άκριβώς τό λόγο, γιατί δέν έχει προχωρήσει στήν ουσιαστικοποίηση, στήν έρευνα, στήν άνάλυση.

β) Τό παραδοσιακό πρόγραμμα τών σχολείων της Βραζιλίας είναι άποσυνδεμένο άπό τή ζωή, γυροφέρνει γύρω άπό τά

πράγματα, είναι άδειο, ένώ θά έπρεπε νά άντιπροσωπεύει τήν

πραγματικότητα. Πρέπει νά κρατούμε άγρυπνα τά μάτια της

ψυχής, γιατί παντού έλλοχεύει ό κίνδυνος, πού προέρχεται άπό

τίς λέξεις, λέει ό Erich Fromm. Οί λέξεις έρχονται νά πάρουν

τή θέση τών έμπειριών καί τών βιωμάτων μας. (Erich Fromm :

Marx's Concept of Man, 1957). Ή κριτική συνειδητοποίηση

αναπτύσσεται μόνο πάνω στή συγκεκριμένη πραγματικότητα.

Ή άστοχη καί έπιπόλαιη έξάρτηση τοϋ έκπαιδευτικού προγράμματος άπό τίς χτυπητές φράσεις, άπό τόν παπαγαλισμό

καί άπό τήν τάση γιά άφαίρεση, ένίσχυσε τήν άφέλεια (naiveté)

του λαού.

γ) Ή λογοκοπική κουλτούρα άντιστοιχεί στήν άνεπάρκεια

του διαλόγου καί τής έρευνας. Ό Βραζιλιάνος τρελαίνεται γιά

ρητορικά σχήματα, γιά λογίδρια, γιά φράσεις. Ή ρίζα του κακού βρίσκεται στήν έλλειψη δημοκρατικής έμπειρίας. "Οσο λιγότερες είναι οί ευκαιρίες γιά δημοκρατικές έμπειρίες πού όδηγούν μέσα άπό τή συγκεκριμένη συμμετοχή τής όμάδας στην πραγματικότητα καί άπό έκεΐ στήν κριτική συνειδητοποίησή της, τόσο ή όμάδα έχει τήν τάση νά άντιλαμβάνεται καί ν' άντιμετωπίζει την πραγματικότητα μέ άφέλεια καί νά τήν άναπαρασταίνει μέ λέξεις. "Οσο λιγότερη κριτική ικανότητα διαθέτει ή ομάδα, τόσο πιό ρηχά και έπιπόλαια συζητάει τά σχετικά προβλήματα.

δ) Ή δημοκρατία και ή δημοκρατική παιδεία θεμελιώνονται μέ τήν έμπιστοσύνη στούς άνθρώπους και μέ τήν πίστη πώς όχι μόνο μπορούν, άλλά καί δφείλουν νά συζητοϋν τά προβλήματα της χώρας τους, του κόσμου τους γενικά, της δουλειάς τους, καί τά προβλήματα της ίδιας της δημοκρατίας. Ή παιδεία είναι μιά πράξη αγάπης καί, κατά συνέπεια, μιά πράξη θάρρους. Ή παιδεία δέν πρέπει νά άποφεύγει τήν άνάλυση της πραγματικότητας, οδτε νά φοβάται τή δημιουργική συζήτηση.

ε) "Οπως καί νάχει τό πράγμα, ή παράδοση της παιδείας

στή Βραζιλία δέν βοηθάει στην άνταλλαγή ιδεών γιατί περιορίζεται στό νά τίς ύπαγορεύει. Δέν συζητοϋν καί δέν διαλέγονται οί δάσκαλοι στά σχολεία πάνω στά θέματα, άλλά δίνουν διαλέξεις. Δέν συνεργάζονται μέ τό μαθητή, άλλά του έπιβάλλουν τή δική τους τάξη πραγμάτων καί άπαιτοϋν άπ’ αυτόν νά προσαρμοστεί. Δίνουν στό μαθητή τύπους καί τοϋ ζητοϋν νά τους άποστηθίσει, δέν τοϋ προσφέρουν τά μέσα γιά άληθινή σκέψη. Ή αφομοίωση έρχεται μόνο ώς άποτέλεσμα έρευνας, μέσα από τήν προσπάθεια νά ξαναδημιουργήσεις καί νά άνακαλύψεις εκ νέου τήν πραγματικότητα καί τόν έαυτό σου.

στ) Καί μιά πού ή πολιτιστική ιστορία της Βραζιλίας δέν

τούς μετέδωσε συνήθειες πολιτικής καί κοινωνικής άλληλεγγύης, οί Βραζιλιάνοι άπευθύνονται στό σχολείο ώς παράγοντα πολιτιστικής δραστηριότητας καί ζητάνε άπό τό σχολείο ν' άντικαταστήσει τήν παλιά παθητικότητα μέ νέες στάσεις καί συνήθειες συμμετοχής καί έπέμβασης στην πραγματικότητα.

Ό Freire γνωρίζει πώς ή παιδεία δέν είναι μιά διαδικασία

θαυματουργική, πού άπό μόνη της μπορεί νά δημιουργήσει τίς

άναγκαΐες προϋποθέσεις γιά νά μεταβεί τό έθνος άπό μιά έποχή

σέ μιάν άλλη. Είναι άλήθεια, έπιμένει ό Freire, πώς ή παιδεία

άπό μόνη της δέν μπορεί νά κάνει τίποτε, γιατί τό γεγονός πώς

είναι μόνη καί μόνο μέ τίς δικές της δυνάμεις, μηδενίζει τήν

άναντίρρητή της δύναμη ώς βργανο άλλαγής. Ή παιδεία δέν

είναι άπόλυτη άξια αυτή καθεαυτή.

Παρέθεσα τά έξι αυτά σημεία, σέ περίληψη δική μου, άπό

τό βιβλίο του Freire « Παιδεία ή κριτική συνείδηση », γιατί

πιστεύω, πώς ό καλοπροαίρετος άναγνώστης θά βρει έκεί κοινά σημεία μέ τή δική μας έκπαιδευτική πραγματικότητα καί

θά συμφωνήσει γιά τή χρησιμότητα της μετάφρασης στή γλώσσα μας της «'Αγωγής τοϋ καταπιεζόμενου» Χαρακτηριστικό της δικής μας έκπαίδευσης είναι ένας άνυπόφορος βερμπαλισμός, μιά λογοκοπία πού παρακάμπτει τήν ουσία των προβλημάτων καί δέν τά άντιμετωπίζει. Συμφωνώ μέ τόν Freire καί, φυσικά, διαφωνώ μ' έκείνους πού άποδίδουν τή λογοκοπία, τή λεξικράτεια, στόν θεωρητικό δήθεν προσανατολισμό της παιδείας μας. Πιστεύω, μαζί μέ τόν Freire, πώς ό βερμπαλισμός στήν έκπαίδευσή μας, καθώς καί στήν έκπαίδευση της Βραζιλίας καί άλλων έθνικών έκπαιδευτικών συστημάτων, προέρχεται άπό τήν έλλειψη δημοκρατικής έμπειρίας. Ό λαός μπορεί νά μάθει τί είναι κοινωνική καί πολιτική ευθύνη όχι μέ τα λόγια άλλά μέ τόν καθοριστικό ρόλο πού θά παίξει στή διοίκηση καί στή λειτουργία τών σχολείων δπου φοιτοΰν τά παιδιά του, μέ τόν καθοριστικό ρόλο πού θά άναλάβει στά σωματεία του καί στίς έργατικές ένώσεις, καί μέ τόν υπεύθυνο ρόλο πού θά αναλάβει στίς λέσχες, στά συμβούλια, στήν έκκλησία, στις άγροτικές καί άστικές κοινότητες. Μαθαίνει κανείς τή δημοκρατία, δταν άσκεί τή δημοκρατία. Γιατί, κυρίως, αύτού του είδους ή γνώση πρέπει νά γίνει βίωμα. "Οταν άπό τή μιά δίνουμε μέ λόγια μαθήματα δημοκρατίας καί άπό τήν άλλη θεωρούμε τή συμμετοχή τοϋ λαοϋ στήν έξουσία πράγμα έπικίνδυνο,τότε τά κηρύγματά μας είναι υποκριτικά καί ψεύτικα.

"Οταν φτάσουμε σέ μιά τέτοια διάσταση άνάμεσα στά λόγια

καί στά έργα, τότε μοναδική σωτηρία παραμένει νά άρχίσουν

οί άνθρωποι άπό τήν άρχή, ώστε νά πάρουν μιά νέα κριτική

στάση άπέναντι στά προβλήματά τους.

Κατά τόν Freire δέν υπάρχει ουδέτερη παιδευτική διαδικασία. Ή παιδαγωγική έπέμβαση ή λειτουργεί ως όργανο για νά διευκολύνει τήν άφομοίωση της νέας γενιάς μέσα στή λογική του τρέχοντος συστήματος καί στήν προσαρμογή της σ' αύτό, ή γίνεται « άσκηση έλευθερίας ». Στή δεύτερη περίπτωση ή παιδεία γίνεται τό μέσο μέσα άπό τό όποιο άντρες καί γυναίκες

άσχολοϋνται κριτικά καί δημιουργικά μέ τήν πραγματικότητα

καί άνακαλύπτουν τρόπους προσπέλασης της καί μετασχηματισμού της κοινωνίας.

Ή άνάπτυξη μιας παιδευτικής μεθοδολογίας πού θά διευκολύνει τήν άπελευθερώνουσα διαδικασία, θά όδηγήσει άναγκαστικά σέ ένταση καί σύγκρουση μέσα στήν κοινωνία, άλλά και θά συμβάλει άποφασιστικά στή διάπλαση ένός νέου άνθρωπου

καί θά χαράξει τήν άρχή μιας νέας έποχής στήν Ιστορία του.

Ό Freire δίδασκε στό πανεπιστήμιο της Recife της Βραζιλίας, όταν του άνάθεσαν νά μελετήσει τό πρόβλημα καταπολέμησης τοϋ άναλφαβητισμοϋ στή Ν.Α. Βραζιλία, μιά άπέραντη έκταση, δπου ζουν πολλά έκατομμύρια φτωχών άγροτών, βουτηγμένων στήν ένδεια, στίς έπιδημίες καί στή μοιρολατρία. "Ολες οί οίκογένειές τους δουλεύουν στά μεγάλα κτήματα των λίγων μεγαλοτσιφλικάδων.

Ό Freire άρχισε καί ήταν άπόλυτα πεισμένος πώς θά τά

βγάλει πέρα. Μέ τή μέθοδό του, οί χωρικοί έπρεπε νά μάθουν να διαβάζουν μέσα σέ έξι έβδομάδες.

Οί Εδέες του Freire πάνω στό ποιός όρίζει τή γνώση ήταν

σωστός πολιτικός δυναμίτης, κι έτσι, ίταν τό 1964 τήν έξουσία

τήν πήρε ή στρατιωτική κυβέρνηση, ό Freire φυλακίστηκε,

έμεινε φυλακή έβδομήντα μέρες καί, υστέρα άπό πολλά διαβήματα, άποφυλακίστηκε, καί πηγε στή Χιλή, δπου μέ τή συνεργασία της Unesco καί τοϋ Χιλιανοϋ 'Ινστιτούτου γιά 'Αγροτικές Μεταρρυθμίσεις, έργάστηκε έπί πέντε χρόνια στήν έκπαίδευση των ένηλίκων.

Τί είναι « γραμματοσύνη » καί τί «άγραμματοσύνη» κατά

τόν Freire;

Ή « γραμματοσύνη » είναι μιά ποιότητα συνείδησης καί

όχι άπλώς κατάκτηση μιας ηθικά ουδέτερης τεχνικής. Καί ή

πιό ασήμαντη άποψη τής γλώσσας, πού είναι ό ισχυρότερος μεσολαβητής τής συνείδησης, έχει μικρή ή μεγάλη ηθική άξία.

"Ολες οί λέξεις ή καλύπτουν ή άποκαλύπτουν κάτι. Δέν υπάρχουν λέξεις ουδέτερες. Διδάσκοντας τούς άνθρώπους άνάγνωση ή γραφή, κάνεις μιά πράξη καί ή πράξη αύτή καθεαυτή δεν είναι χωρίς συνέπειες. Δέν είναι άπλή άποστήθιση άλλοτριωμένων λέξεων, άλλά μιά δύσκολη μαθητεία στήν δνομάτιση του κόσμου. Γιά τόν Freire ή φράση «όνομάζω τόν κόσμο» έχει δημιουργική καί μετασχηματιστική σημασία. 'Ονομάζω τον κόσμο σημαίνει μετασχηματίζω τόν κόσμο. 'Υπάρχει μόνο ένας άξιος τρόπος όνομάτισης του κόσμου. Στό σημείο αύτό ό ρόλος του δασκάλου στήν προβληματίζονσα παιδεία (στή διά της προβολής τών προβλημάτων παιδείας), είναι νά δημιουργεί ολοένα μέ τούς μαθητές του συνθήκες κάτω άπό τίς όποιες ή γνώση επιπέδου δόξας (δοκείν) νά ξεπερνιέται άπό την πραγματική γνώση έπιπέδου λόγου (λέγειν).

Ό Freire φαίνεται νά έννοεΐ δυό πράγματα μέ τήν έννοια

λόγος: ή μία έννοια είναι ή άπομυθοποίηση τής ένημέρωσης

του άνθρώπου γιά τήν πραγματική του κατάσταση' ή άλλη

είναι φιλοσοφική. Ό άνθρωπος πρέπει νά άντιληφθεί τήν όντολογική του άποστολή, πού δέν είναι άλλη άπό του νά γίνει ένας πλήρης άνθρωπος. "Ο,τι στέκεται έμπόδιο στήν πραγματοποίηση τής όντολογικής άποστολής του άνθρώπου στόν κόσμο, είναι καταπίεση. Καταπιεστής, λοιπόν, είναι όποιος στέκεται έμπόδιο στήν έξανθρώπιση του άνθρωπου.

Μιά βασική έννοια πού τή βρίσκουμε σ' όλα τά βιβλία τοϋ

Freire είναι ή έννοια conscientisation, πού άποδόθηκε στή

γλώσσα μας ώς κριτική συνειδητοποίηση. Δέν φτάνουμε στήν

κριτική συνειδητοποίηση μέσα άπό ψυχολογικούς, ιδεαλιστικούς καί υποκειμενικούς δρόμους. Ή συνειδητοποίηση (prise de conscience), δέν λειτουργεί σέ άπομονωμένα άτομα. Ή συνειδητοποίηση, πού είναι ένα άνθρώπινο χαρακτηριστικό, έμφανίζεται μόλις ο άνθρωπος έρθει πρόσωπο μέ πρόσωπο μέ τή συγκεκριμένη πραγματικότητα.

"Οταν ή συνειδητοποίηση προχωρήσει πέρα άπό τήν κατα-

νόηση ένός δεδομένου καί τό τοποθετήσει κριτικά μέσα στό σύστημα σχέσεων της όλότητας, τότε υπερβαίνει τόν έαυτό της,

βαθαίνει καί γίνεται conscientisation (κριτική συνειδητοποίηση).

Αυτή ή προσπάθεια της συνειδητοποίησης νά υπερβεί τόν

έαυτό της καί νά φτάσει στήν κριτική συνειδητοποίηση, δέν

μπορεί νά είναι άτομική. Πρέπει νά είναι κοινωνική. Ή κριτική συνειδητοποίηση παρουσιάζεται στούς συγκεκριμένους

άνθρώπους — άντρες ή γυναίκες — μέσα στή συγκεκριμένη κοινωνική δομή. Μιά τέτοια κριτική συνειδητοποίηση, πού έκδηλώνεται στή συγκεκριμένη πράξη, ποτέ δέν είναι ουδέτερη. Κατά τόν ΐδιο τρόπο δέν υπάρχει ούδέτερη παιδεία. Υποστηρίζουν τή θέση της ούδέτερης παιδείας έκεΐνοι πού φοβούνται μη χάσουν τά προνόμιά τους. Στή διαδικασία της κριτικής συνειδητοποίησης ό παιδαγωγός έχει δικαίωμα νά κάνει τίς έπιλογές πού νομίζει σωστές, άλλά δέν τίς έπιβάλλει. Γιατί δταν έπιβάλλει ό,τι έκείνος νομίζει σωστό, τότε δίνει συνταγές στους άλλους. Δογματίζει. Στήν περίπτωση αύτή δέν είναι δυνατό να μιλάμε γιά κριτική συνειδητοποίηση. Ό «κατά λάθος» τέτοιος παιδαγωγός ύποτάσσει. Γιατί, άντί νά έργαστεΐ γιά νά άπομυθοποιήσει τήν πραγματικότητα, τή μυθοποιεί χειρότερα. Τέτοιοι παιδαγωγοί δέν δημιουργούν άληθινή γνωσιολογική σχέση, πού άπό μόνη της άπορρίπτει κάθε μορφή χειραγώγησης.

Γι' αύτό ο Freire υποστηρίζει, πώς ή παιδεία είναι «άσκηση έλευθερίας», δέν είναι άπλή μεταβίβαση γνώσεων ή πολιτισμού. Ούτε είναι μετάδοση τεχνικών γνώσεων. Δέν είναι άκόμη άποταμίευση πληροφοριών ή δεδομένων στό μυαλό του

μαθητή. Δέν είναι ή «διαιώνιση των άξιων μιας δοσμένης κουλτούρας». Ούτε είναι προσπάθεια προσαρμογής του μαθητή

στό περιβάλλον του.

Ή παιδεία, ώς άσκηση έλευθερίας, είναι μιά άληθινά γνωσιολογική κατάσταση. Στήν παιδευτική διαδικασία άπελευθέρωσης, ό παιδαγωγός-μαθητής καί ό μαθητής-παιδαγωγός είναι καί οί δυό Υποκείμενα γνώσης, μπροστά στά πρός γνώση άντικείμενα. "Οσοι μονοπωλούν τή σοφία, δέν άνέχονται τον διάλογο. Ό διάλογος είναι άπειλή γιά τήν παντοδυναμία τους.

Στό βιβλίο, πού δίνεται σέ μετάφραση, συχνά ό Freire

χρησιμοποιεί τόν όρο codification πού άποδόθηκε στή γλώσσα

μας ώς κωδίκωση (ή κωδικοποίηση) καί τόν όρο decodification

πού άποδόθηκε ώς άποκωδίκωση ή άποκρυπτογράφηση.

Η κωδίκωση, κατά τόν Freire, παρουσιάζει μιάν υπαρξιακή κατάσταση, μιάν κατάσταση πού τή ζούνε οι έργαζόμενοι, άλλά πού δέν τή γνωρίζουν σ' όλο της τό βάθος. Η άποκωδίκωση ή άποκρυπτογράφηση, πού είναι μιά πράξη γνώσης, έπιτρέπει τή

«διείσδυσή» τους στήν πραγματικότητα. Ή άποκωδίκωση

είναι μιά διαλεκτική στιγμή στό χρόνο, όπου ή συνείδηση συγκεντρωμένη πάνω στήν πρόκληση πού παρουσιάζει ή κωδικοποιημένη κατάσταση, πού μέσα της βρίσκεται, άνασυντάσσει τις δυνάμεις του στοχασμού της καί κατανοεί καλύτερα τήν κατάστασή της. Μέσα σ'αύτή τή διαδικασία, οί χωρικοί, λ.χ., προοδευτικά άναγνωρίζουν δτι είναι αύτοί πού μετασχηματίζουν τον κόσμο. Προηγούμενα, όταν έκοβαν ένα δέντρο, όταν τό τεμάχιζαν καί έβγαζαν τά σανίδια καί τά χρησιμοποιούσαν γιά να κάνουν τραπέζια καί καθίσματα, όλα αύτά ήταν γι' αυτούς μια άπλή φυσική έργασία, χωρίς καμιά ιδιαίτερη σημασία. Τώρα, όλα αύτά άποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Γίνονται πράξη. Γίνονται τά προϊόντα έργασίας ένός προσώπου.

Ή άποκρυπτογράφηση άκολουθεί τά παρακάτω στάδια, α)

Τό πρώτο στάδιο είναι ή περιγραφή των στοιχείων πού συνθέτει

τό σύνολο της κωδίκωσης. β) 'Ακολουθεί τό δεύτερο στάδιο,

δπου ή συνείδηση θεμελιώνει τίς σχέσεις της μέ τό άντικείμενο

πού έξετάζει. γ) Τό 'Υποκείμενο τώρα κοιτάζει τήν κατάσταση

ώς δόμημα, δπου τά διάφορα στοιχεία είναι στενά συνυφασμένα

σέ ένα ένιαίο σύνολο, δ) Καθώς ή κριτική άντίληψη προχωρεί,

τό Υποκείμενο πετυχαίνει τήν κριτική άνάλυση της κωδικοποιημένης κατάστασης.

"Ολα αυτά τά στάδια είναι τά στάδια της κριτικής συνειδητοποίησης. "Οπως εΐπαμε, ή κωδίκωση άναφέρεται σέ μιά υπάρχουσα κατάσταση, πού μπορεί νά παρασταθεί μέ μιά φωτογραφία ή σ' ένα ίχνογράφημα. Τό άντικείμενο πού παριστάνει ή φωτογραφία ή τό ίχνογράφημα είναι ίνα σημείο αναφοράς. Είναι άπλώς ίνα όπτικό σημείο άναφορας. Ό παιδαγωγός θά πρέπει νά ξέρει ποιό σημείο άναφορας, ποιά έποπτικά μέσα θά έχει στη διάθεσή του. Θά πρέπει νά ξέρει έπίσης, δτι τά μέσα αυτά είναι άπλώς καί μόνο βοηθητικά καί ίτι θά πρέπει νά μπαίνουν στην υπηρεσία της άπελευθέρωσης.

Ό τίτλος τοϋ βιβλίου The Pedagogy of the Oppressed,

« Ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου », μπορούσε νά ήταν : « Ή

παιδεία ώς πράξη άπελευθέρωσης ». Ή έννοια έλευθερία στό

έργο του Freire είναι δυναμική. Ή παιδεία είναι, κατά τόν

Freire, άσκηση έλευθερίας πού λυτρώνει τόν μαθητή, άλλά καί

τόν παιδαγωγό, άπό τή δίδυμη υποδούλωση της σιωπής καί

του μονόλογου. Καί οί δυό συνέταιροι άπελευθερώνονται, καθώς άρχίζουν νά μαθαίνουν. Ό ίνας δίνει άξία στόν έαυτό

του, άποτινάσσοντας τό στίγμα της άγραμματοσύνης, καί ό άλλος δίνει άξία στόν έαυτό του γιατί άποκτδ ικανότητα ν' άνοίγει διάλογο μέ τόν μαθητή. Δέν είναι πιά ό έρημίτης, ό παντογνώστης, ό άπομονωμένος καί άνεδαφικός σοφός.

Ό Freire έξακολουθεΐ νά έργάζεται πάνω στίς ιδέες πού

έθεσε σέ έφαρμογή στή Βραζιλία καί στή Χιλή. Τώρα υπηρετεί

στό Γραφείο Παιδείας τοϋ Παγκόσμιου Συμβουλίου τών Εκκλησιών καί είναι διευθυντής τοϋ δικοϋ του ινστιτούτου «Πολιτιστική Δράση », στή Γενεύη.

"Οπως ήταν έπόμενο, ό Freire δέχτηκε πολλές έπιθέσεις

γιά τις ιδέες του καί γιά τά προγράμματα έκπαίδευσης ένηλίκων. Τόν άποκάλεσαν « άγράμματο » καί εισηγητή μιας ουδέτερης μεθόδου, πού οΰτε καί τόν ϊδιο δίδαξε πώς νά διαβάζει καί

νά γράφει. Τόν κατηγόρησαν άκόμη 6τι κοκορεύεται πώς άνακάλυψε τό διάλογο («ποτέ δέν έκανα μιά τέτοια δήλωση»,

λέει ο ίδιος). "Οσον άφορα τήν έλλειψη πηγαιότητας, απολογείται ο Freire, δέν έχεις παρά νά θυμηθείς τόν Dewey, γιά τον όποίο ή πηγαιότητα δέν βρίσκεται στό άσυνήθιστο καί στό περίεργο, άλλά στήν ικανότητα νά χρησιμοποιείς τά καθημερινά πράγματα σέ δουλειές πού άλλοι δέν μπόρεσαν νά τίς φανταστούν. « Καμιά άπ’ αύτές τίς κατηγορίες δέν μέ στενοχώρησε, — λέγει ό Freire. Εκείνο πού μέ κάνει νά άπορώ είναι ή κατηγορία πού μοϋ προσάπτεται ίτι είχα πρόθεση, μέ τή μέθοδό μου, νά " μπολσεβικοποιήσω τή χώρα ". Είναι άλήθεια πώς τό πραγματικό μου έγκλημα ήταν πώς άντιμετώπισα τήν άγραμματοσύνη όχι σάν ένα συνηθισμένο μηχανικό πρόβλημα, άλλά συνέδεσα τό πρόβλημα μέ τήν κριτική συνειδητοποίηση, πράγμα έπικίνδυνο γιά τούς έπικριτές μου. Τό μόνο πού έκανα είναι πώς χρησιμοποίησα τήν παιδεία σέ μιά προσπάθεια νά έλευθερώσω τούς άνθρώπους καί δχι νά τούς υποδουλώσω». (The Pedagogy of Knowing — «Ή άγωγή της γνώσης»).

Ό ρόλος τοϋ παιδαγωγού, κατά τόν Freire, βπως φαίνεται

άπό τό σύνολο τοϋ έργου του, είναι νά προτείνει προγράμματα

πάνω στίς κωδικοποιημένες υπαρξιακές καταστάσεις, γιά νά βοηθήσει τούς μαθητές νά φτάσουν σέ μιά περισσότερο κριτική

άντίληψη της πραγματικότητάς τους. Ή εύθύνη τοϋ παιδαγωγού, όπως τήν άντιλαμβάνεται ή φιλοσοφία τοϋ Freire, είναι

πολύ μεγαλύτερη άπό των παιδαγωγών έκείνων, οί όποιοι θεωρούν ώς καθήκον τους νά μεταβιβάζουν πληροφορίες, πού οί μαθητές άποστηθίζουν. "Ενας τέτοιος παιδαγωγός μπορεί νά

έπαναλάβει β,τι έχει διαβάσει καί συχνά μισοκαταλάβει, μιά

πού παιδεία γι’ αύτόν τόν ίδιον δέν σημαίνει πράξη του μανθάνειν.

Ό τύπος του παιδαγωγού, πού ό Freire διαμορφώνει, είναι

ένα ύποκείμενο πού γνωρίζει καί έρχεται άντιμέτωπο μέ άλλα

υποκείμενα πού κι αύτά γνωρίζουν. Ό παιδαγωγός, πού έρχεται σ' έπαφή μέ τή γνώση μαζί μέ τούς μαθητές του, σφραγίζει

τήν πράξη της μάθησης μέ τό διάλογο. Γνωρίζει έπίσης ο πραγματικός παιδαγωγός πώς μόνος δ διάλογος δέν είναι αρκετός για νά φτάσει κανείς στήν άληθινή γνώση.

Κατά τόν Freire, δ σωκρατικός ίντελλεκτουαλισμός, πού

έκλαμβάνει τόν δρισμό της έννοιας γιά γνώση τοϋ δριζόμενου

πράγματος καί αύτη τή γνώση ώς άρετή, δέν μπορεί νά θεωρηθεί ώς μιά άπόλυτα σωστή μέθοδος, άν καί εϊναι διαλογική. Η πλατωνική θεωρία γιά τό διάλογο δέν μπόρεσε νά πάει πέρα άπό τή σωκρατική θεωρία του ορισμού ώς γνώσης. Είναι άλήθεια πώς κατά τόν Πλάτωνα μιά άπό τίς άναγκαϊες προϋποθέσεις της γνώσης είναι νά φτάσει δ άνθρωπος σέ μιά « συνειδητοποίηση » (prise de conscience). Επίσης, τό πέρασμα από τή δόξα στό λόγο θεωρείται άπαραίτητο γιά νά φτάσει δ άνθρωπος στήν άλήθεια. Στόν Πλάτωνα, πάντοτε κατά τόν Freire, ή συνειδητοποίηση δέν άναφέρεται στό τί γνωρίζει δ άνθρωπος ή στό τί δέν γνωρίζει ή γνωρίζει άνεπαρκέστατα γιά τή διαλεκτική σχέση του μέ τόν κόσμο. 'Ενδιαφέρεται μάλλον γιά τό τι ο άνθρωπος κάποτε γνώριζε καί τό λησμόνησε κατά τή γέννησή του. Γνωρίζω σημαίνει θυμάμαι (άνάμνηση) ή άνακαλώ τηνξεχασμένη γνώση. Ή άντίληψη τόσο της δόξας όσο καί του λόγου, καί ή υπέρβαση της δόξας άπό τόν λόγο, δέν πραγματοποιείται μέσα στίς διαλεκτικές σχέσεις άνθρώπου καί κόσμου, άλλά στήν προσπάθεια τοϋ άνθρώπου νά θυμηθεί ή νά άνακαλύψει τόν ξεχασμένο λόγο.

Γιά νά γίνει δ διάλογος μέθοδος πραγματικής γνώσης, οί

μαθητές πρέπει νά προσεγγίσουν τήν πραγματικότητα έπιστημονικά, νά άναζητήσουν τίς διαλεκτικές συνδέσεις, πού έρμηνεύουν τή μορφή τής πραγματικότητας. "Ετσι, τό νά γνωρίζεις (νά ξέρεις) δέν είναι νά θυμάσαι κάτι γνωστό άπό πρίν καί τώρα ξεχασμένο. Ούτε μπορεί ή δόξα νά ξεπεραστεί άπό τόν λόγο πέρα καί χώρια άπό τή διαλεκτική σχέση τοϋ άνθρώπου μέ τόν κόσμο του, χώρια άπό των άνθρώπων τή στοχασμένη δράση πάνω στον κόσμο.

Μιά τόσο πλούσια παιδαγωγική σκέψη δπως του Freire,

δέν μπορεί παρά νά βοηθήσει στό βάθαιμα του παιδαγωγικού

μας όρίζοντα. Οι οίκονομικές καί πολιτιστικές συνθήκες της

χώρας μας όλοένα καί περισσότερο διαμορφώνονται μέσα άπό

ένα πλέγμα έξάρτησης. "Εχουμε καί μεΐς γνωρίσει έμπειρίες

πού χρόνια τώρα υφίστανται οί λαοί της Λατινικής 'Αμερικής.

Εϊχαμε καί τή χούντα μας, δπως καί όλες, σχεδόν, οί χώρες της

Λατινικής 'Αμερικής.

Είναι φυσικό ό μεταφραστής νά συνάντησε άρκετές δυσκολίες

στήν άπόδοση δρων πού δέν είναι εύρύτατα παραδεκτοί ούτε στην άγγλική γλώσσα άπ' δπου έγινε ή μετάφραση. Τό βιβλίο γράφτηκε στά πορτογαλικά. 'Επιπλέον, ή σημασία μερικών λέξεων εϊναι φορτισμένη μέ τά βιώματα των λαών της Λατινικής 'Αμερικής. Ικανοποιητική, πάντως, είναι ή προσπάθεια νά δοθούν μονολεκτικά οί έννοιες μέ τό άντίστοιχό

τους στά έλληνικά, δπου ήταν δυνατό, ή άκόμα μέ τόν όρισμό της έννοιας δπως τόν δίνει ό συγγραφέας σέ άλλα βιβλία του προγενέστερα ή καί έπόμενα άπό τήν «Άγωγή του Καταπιεζόμενου».

Σεπτέμβριος 1976 ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου